आठवणींचा सापळा: मन मानत नाही, पण सत्य स्पष्ट असते

आठवणींचा सापळा: मन मानत नाही, पण सत्य स्पष्ट असते
आजच्या डिजिटल युगात नाती फक्त भेटीगाठीपुरती मर्यादित राहिलेली नाहीत; ती “ऑनलाईन” उपस्थितीतही जगतात. एखाद्या पुरुषाची किंवा महिलेची सतत आठवण येणे ही नवीन गोष्ट नाही, पण आज ती अधिक तीव्र झाली आहे. कारण आता मनाला विसरण्याची संधीच मिळत नाही. मोबाईल हातात असतो, “लास्ट सीन” दिसत असतो, “ऑनलाईन” स्टेटस दिसत असते, आणि आपण नकळत त्या छोट्याशा हिरव्या ठिपक्यात आपलं सुख शोधत बसतो.
आपल्याला माहीत असतं की समोरची व्यक्ती आपल्या भावनांशी खेळत आहे. कधी प्रेमळ, कधी पूर्ण दुर्लक्ष. कधी जवळ घेतल्यासारखं, तर कधी दूर लोटल्यासारखं. हे सगळं कळत असूनही मन का मानत नाही? हा प्रश्न आज अनेक तरुण-तरुणींच्या आयुष्यातील मोठा मानसिक संघर्ष बनला आहे.
आठवणी थांबत का नाहीत?
मानवी मनाचं एक वैशिष्ट्य आहे – ज्याच्याशी आपण भावनिक गुंतवणूक करतो, त्याची सवय लागते. सवय ही केवळ व्यक्तीची नसते; ती संवादाची, काळजीची, लक्ष देण्याची असते. जेव्हा ती अचानक कमी होते किंवा थांबते, तेव्हा मनाला रिकामेपणा जाणवतो. आणि मन त्या रिकामेपणाला भरून काढण्यासाठी पुन्हा त्याच व्यक्तीकडे धाव घेतं.
जितका आपण आठवणी टाळण्याचा प्रयत्न करतो, तितक्या त्या वाढतात. “मी तिचा विचार करणार नाही” असं ठरवलं की मन नेमकं त्याच विचारात अडकतं. मानसशास्त्रात याला thought suppression effect म्हणतात. विचार दाबले की ते अधिक ताकदीने परत येतात.
डिजिटल निरीक्षण – आधुनिक व्यसन
आज “ऑनलाईन आहे का?”, “लास्ट सीन कधी होतं?”, “स्टेटस कोणासाठी टाकलं?” – हे प्रश्न मन व्यापून टाकतात. आपण नकळत गुप्त निरीक्षक बनतो. मोबाईल तपासण्याची सवय हळूहळू व्यसनासारखी होते. प्रत्येक वेळेस काहीतरी नवीन दिसेल, कदाचित आपल्यासाठी मेसेज असेल, अशी अपेक्षा असते. पण बहुतेक वेळा निराशाच हातात येते.
ही अवस्था भावनिक थकवा निर्माण करते. कामात लक्ष लागत नाही, अभ्यासात मन लागत नाही, कारण मेंदू सतत त्याच विचारात अडकलेला असतो. एखादी व्यक्ती दुसऱ्याशी बोलत असेल का, नवा संबंध तयार झाला असेल का, आपली आठवण काढत असेल का – अशा असंख्य शंका मनाला पोखरत राहतात.
सत्य माहीत असूनही मन का जुळलेले राहते?
हेच सर्वात मोठं कोडं आहे. आपल्याला कळतं की समोरची व्यक्ती आपल्याला प्राधान्य देत नाही, कदाचित अपमानही करते. तरीही मन तिच्याशी बांधलेलं राहतं. कारण मनाला व्यक्तीपेक्षा “आठवणी” अधिक प्रिय असतात. आपण सोबत घालवलेले दिवस, केलेल्या गप्पा, शेअर केलेले क्षण – हे सगळं मन जपून ठेवतं. आणि तेच पुन्हा पुन्हा आठवत राहतं.
कधी कधी आपण त्या व्यक्तीला नाही, तर त्या काळाला मिस करत असतो – जेव्हा आपण महत्त्वाचे वाटत होतो.
स्वतःला छळण्याची सवय
वारंवार मोबाईल पाहणे, कल्पनांमध्ये गुंतणे, शंका निर्माण करणे – हे सगळं आपण स्वतःलाच त्रास देण्यासाठी करत असतो. आपल्याला माहीत असतं की यातून समाधान मिळणार नाही, तरीही आपण थांबत नाही. कारण आशा संपलेली नसते. मनाच्या कुठेतरी कोपऱ्यात वाटत राहतं – “कदाचित आज मेसेज येईल”, “कदाचित तिलाही माझी आठवण येत असेल.”
ही आशा मनाला धरून ठेवते. पण जेव्हा आशा एकतर्फी असते, तेव्हा ती वेदनेचं कारण बनते.
पर्याय काय?
पहिला पर्याय म्हणजे स्वतःशी कठोर प्रामाणिकपणा. जर समोरची व्यक्ती वारंवार अपमान करत असेल, भावना दुखावत असेल, तर त्या नात्याचं वास्तव स्वीकारणं गरजेचं आहे. स्पष्ट नकार नसेल तरी सततचं दुर्लक्ष हेही उत्तरच असतं.
दुसरं म्हणजे डिजिटल मर्यादा. काही काळ स्टेटस, लास्ट सीन, प्रोफाईल फोटो पाहणं थांबवणं. सुरुवातीला अस्वस्थता येईल, पण हळूहळू मन मोकळं होऊ लागतं.
तिसरं म्हणजे विचारांना दिशा देणं. विचार थांबवता येत नाहीत, पण त्यांची दिशा बदलता येते. आठवण आली की स्वतःला प्रश्न विचारावा – “हे मला पुढे नेत आहे की मागे खेचत आहे?” जर उत्तर दुसरं असेल, तर लक्ष जाणूनबुजून दुसरीकडे वळवावं.
चौथं म्हणजे स्वतःची किंमत पुन्हा आठवण करून देणं. आपण एखाद्याच्या प्रतिसादावर अवलंबून असलेली व्यक्ती नाही. आपलं व्यक्तिमत्त्व, आपली स्वप्नं, आपली ध्येयं – हे सगळं एखाद्या नात्यापेक्षा मोठं आहे.
शेवटचा विचार
एखाद्याची आठवण येणं चुकीचं नाही. पण त्या आठवणींनी आपलं आयुष्य व्यापून टाकणं योग्य नाही. जिथे आपली किंमत नाही, तिथे सतत उभं राहणं म्हणजे स्वतःच्या जखमेवर मीठ चोळणं.
मनाला वेळ लागतो. काही सवयी मोडायला वेदना होतात. पण एक दिवस असा येतो, जेव्हा मोबाईल हातात असतो तरी आपण “लास्ट सीन” पाहण्याची गरज वाटत नाही. कारण तेव्हा आपण स्वतःला सापडलेलो असतो.
आठवणी थांबवता येत नाहीत, पण त्यांच्यावर जगणं थांबवता येतं. आणि जेव्हा आपण स्वतःकडे परत येतो, तेव्हा लक्षात येतं –
आपण ज्या व्यक्तीच्या आठवणीत हरवून गेलो होतो, त्यापेक्षा आपण स्वतः अधिक महत्त्वाचे आहोत.