बेरोजगारी : शिक्षण, अपेक्षा आणि वास्तव यांचा संघर्ष
आजच्या काळात बेरोजगारी ही केवळ आर्थिक समस्या राहिलेली नाही; ती सामाजिक, मानसिक आणि कौटुंबिक स्तरावर घाव करणारी मोठी समस्या बनली आहे. विशेषतः सुशिक्षित तरुणांच्या बाबतीत ही वेदना अधिक तीव्र आहे. कारण शिक्षण घेतले म्हणजे आयुष्य सुरक्षित होईल, स्थिर नोकरी मिळेल, कुटुंबाचा आधार बनेल – अशी एक ठाम समजूत आपल्या समाजात वर्षानुवर्षे रुजलेली आहे. पण आज वास्तव काही वेगळेच चित्र दाखवत आहे.
एखादी छोटीशी जागा निघाली की हजारो अर्ज जमा होतात. त्या जागेसाठी नेट-सेट, पीएचडी, एलएलबी केलेले विद्यार्थीही अर्ज करताना दिसतात. पात्रता मोठी, पदवी मोठी; पण जागा अत्यल्प. परिणामी, अनेक जण वर्षानुवर्षे तयारी करत राहतात. वय वाढत जाते, स्पर्धा वाढत जाते आणि मनावर ताण साचत जातो.
गावाकडे किंवा समाजात या तरुणांना वेगळ्याच नजरेने पाहिले जाते. “इतकं शिकून काय उपयोग?”, “आमचा पोरगा दहावी शिकला पण कामाला लागला” – अशा टोमण्यांनी त्यांचा आत्मसन्मान दुखावला जातो. ही केवळ शब्दांची बोच नसते; ती त्यांच्या स्वप्नांवर, त्यांच्या कष्टांवर केलेली शंका असते.
शिक्षण म्हणजे नोकरीच का?
काही जण म्हणतात, शिक्षण म्हणजे नोकरी नव्हे; शिक्षणामुळे विचारशक्ती वाढते, व्यक्तिमत्त्व घडते. हे खरे असले तरी प्रश्न असा आहे की, शिक्षण घेण्यासाठी खर्च केलेले वर्षानुवर्षे आणि लाखो रुपये यांचे काय? घरच्यांनी कर्ज काढून मुलांना शिकवले, त्यांनी स्वतःच्या गरजा बाजूला ठेवून अभ्यास केला – आणि शेवटी हातात स्थिर रोजगारच नाही, तर ही वेदना कमी कशी होणार?
दुसरीकडे, राजकारणात किंवा व्यवसायात कमी शिक्षण घेतलेले लोक मोठ्या पदांवर दिसतात. त्यामुळे सुशिक्षित बेरोजगार तरुणांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो – “आपण चुकीचा मार्ग निवडला का?” शासनाच्या धोरणांबाबतही संभ्रम आहे. भरतीच्या घोषणा होतात, पण प्रत्यक्षात जागा कमीच. प्रक्रिया लांबते, निकाल अडकतात. आश्वासनं भरपूर; पण ठोस परिणाम कमी.
पर्याय म्हणून शेती – पण तीही संकटात
“शेतीकडे वळा” असा सल्ला दिला जातो. पण शेती आज कितपत परवडणारी आहे? बियाणे, खते, मजुरी, वीज, पाणी – सगळ्याचा खर्च वाढलेला. छोट्या जमिनीच्या तुकड्यावर संपूर्ण कुटुंब जगवणे अवघड झाले आहे. उत्पन्न अनिश्चित, हवामान अनिश्चित. त्यामुळे शेती हा पर्यायही अनेकांना अपुरा वाटतो.
मानसिक आणि सामाजिक ताण
नोकरी नसल्यामुळे अनेक तरुणांचे लग्नाचे वय निघून जाते. “स्थिर नोकरी नाही” म्हणून मुलीचे नाते येत नाही. समाजात एक प्रकारचा कमीपणा जाणवू लागतो. घरच्यांच्या अपेक्षा, स्वतःची स्वप्ने आणि वास्तव यांच्यातील दरी वाढत जाते. काही जण कमी पगारावर काम करतात; पण त्या उत्पन्नात संसार उभा राहील का, हा प्रश्न सतत भेडसावत राहतो.
ही स्थिती केवळ त्या तरुणांची चूक नाही. त्यांच्याकडे पात्रता आहे, पदव्या आहेत, तयारी आहे. पण संधी अपुऱ्या आहेत. म्हणूनच हे अपयश वैयक्तिक नाही; ते व्यवस्थेतील असंतुलनाचे लक्षण आहे.
मग मार्ग काय?
प्रश्न गंभीर आहे; पण पूर्णपणे निराशाजनक नाही. आज रोजगाराच्या संधींचा स्वरूप बदलत आहे. पारंपरिक सरकारी नोकरीपलीकडेही अनेक क्षेत्रे उघडत आहेत – कौशल्याधारित कामे, डिजिटल सेवा, लघुउद्योग, स्वयंरोजगार. मात्र यासाठी शिक्षणाबरोबर कौशल्य, धैर्य आणि बदल स्वीकारण्याची तयारी लागते.
त्याचवेळी शासनानेही पारदर्शक आणि वेळेवर भरती प्रक्रिया राबवणे, कौशल्यविकासावर भर देणे आणि ग्रामीण भागात उद्योगनिर्मिती करणे गरजेचे आहे. बेरोजगार तरुणांना केवळ सल्ले नव्हे, तर ठोस संधी हव्या आहेत.
:
बेरोजगारी ही केवळ आकड्यांची गोष्ट नाही; ती प्रत्येक घरातल्या स्वप्नांची गोष्ट आहे. सुशिक्षित तरुणांच्या डोळ्यातील आशा जपणे हे समाजाचे आणि व्यवस्थेचे कर्तव्य आहे. “तू इतकं शिकूनही रिकामा आहेस” असे म्हणण्यापेक्षा “तुझ्या कष्टांना योग्य दिशा मिळेल” असा विश्वास देणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कारण शिक्षण वाया जात नाही; पण त्याला योग्य संधी मिळाली नाही तर समाजाचीच हानी होते. आणि म्हणूनच बेरोजगारीचा प्रश्न हा केवळ एका व्यक्तीचा नाही – तो संपूर्ण समाजाच्या भवितव्याचा प्रश्न आहे.