स्वतःला जिंकल्याशिवाय जग जिंकता येत नाही
“तुम सारे संसार को भी जीत लो, फिर भी कुछ न जीत पाओगे… क्योंकि जिनको भी तुम जीतोगे, वे खुद हारे हुए लोग हैं… और तुम स्वयं को जीते बिना कैसे किसी को जीत सकोगे… यह तो ऐसे ही है जैसे तुम किसी मरघट पर झंडा गाड़ आओ… क्या सार हुआ!”
हा विचार वाचताना मन थोडं थांबतं. आपण आयुष्यात नेमकं काय जिंकतो आहोत? लोकांना? परिस्थितीला? की स्वतःच्या अहंकाराला खतपाणी घालत आहोत? “जिंकणं” हा शब्द आपण इतका मोठा करून ठेवला आहे की, त्यामागे दडलेला अर्थ पाहायलाच वेळ उरत नाही.
आज सगळीकडे स्पर्धा आहे. शाळेत गुणांची, नोकरीत पदाची, व्यवसायात ग्राहकांची, समाजात प्रतिष्ठेची. प्रत्येक जण कुणाला तरी मागे टाकण्याच्या प्रयत्नात आहे. जणू आयुष्य म्हणजे शर्यतच. पण या शर्यतीत धावताना आपण स्वतःला कुठेतरी मागे सोडून देतो, हे कळतही नाही.
एखादा माणूस खूप पैसा कमावतो, मोठं घर बांधतो, चारचाकी घेतो, समाजात नाव कमावतो. बाहेरून पाहिलं तर तो यशस्वी वाटतो. पण जर रात्री झोपताना त्याच्या मनात अस्वस्थता असेल, सतत तुलना आणि भीती असेल, तर त्या सगळ्या यशाचा उपयोग काय? बाहेर टाळ्यांचा आवाज असतो, पण आत मात्र पोकळी.
विचारात एक ओळ ठळकपणे समोर येते – “जिनको भी तुम जीतोगे, वे खुद हारे हुए लोग हैं…”
आपण अनेकदा लोकांना दडपून, दबाव टाकून, अधिकार गाजवून जिंकतो. कुणावर आवाज चढवला, कुणाला गप्प बसवलं, कुणाला कमीपणा दाखवला की आपल्याला वाटतं आपण जिंकलो. पण ज्याला आपण हरवलं, तो आधीच आपल्या भीतीसमोर, परिस्थितीसमोर किंवा कमकुवतपणासमोर हरलेला असतो. त्याला हरवून आपण काय मोठं साध्य करतो?
खरं तर दुसऱ्याला हरवणं सोपं असतं; स्वतःला जिंकणं कठीण असतं. कारण स्वतःला जिंकण्यासाठी आरशात डोळ्यात डोळे घालून पाहावं लागतं. आपल्या चुका मान्य कराव्या लागतात. आपल्या रागावर नियंत्रण ठेवावं लागतं. अपयश स्वीकारावं लागतं. आणि यश आलं तरी नम्र राहावं लागतं.
राग आला की आपण लगेच प्रतिक्रिया देतो. नंतर पश्चात्ताप करतो. जर त्या क्षणी आपण स्वतःला थांबवू शकलो, तर तोच खरा विजय असतो. कुणाला दुखावून मिळवलेलं समाधान तात्पुरतं असतं. पण संयम ठेवून मिळालेली शांतता दीर्घकाळ टिकते.
“मरघटावर झेंडा” ही उपमा मनाला भिडते. मरघट म्हणजे शेवट. तिथे जाऊन झेंडा रोवला, तरी त्याला अर्थ काय? कोणी कौतुक करणार नाही, कोणी अभिनंदन करणार नाही. तो विजय निरर्थक आहे. त्याचप्रमाणे आयुष्यभर धावपळ करून जर शेवटी आपल्या हातात केवळ संपत्ती आणि अहंकार उरला, पण मनःशांती, प्रेमळ नाती आणि समाधान हरवलं, तर त्या सगळ्या धावपळीचं काय?
आज अनेक लोक बाहेरून हसरे दिसतात, पण आतून तुटलेले असतात. सोशल मीडियावर यशाची छायाचित्रं असतात, पण वास्तवात एकटेपणा. कारण आपण इतरांना दाखवण्यासाठी जगतो, स्वतःसाठी नाही. आपण स्वतःला विचारतो का –
मी खरोखर आनंदी आहे का?
मी स्वतःशी प्रामाणिक आहे का?
मी जे करतो आहे, ते मनापासून करतो आहे का?
स्वतःला जिंकणं म्हणजे आपल्या भावनांना नाकारणं नाही; त्यांना समजून घेणं आहे. भीती वाटली तर ती मान्य करणं, दुःख झालं तर ते स्वीकारणं, चूक झाली तर माफी मागणं – ही कमजोरी नाही; ही ताकद आहे.
तुलना ही मनाची सर्वात मोठी सवय आहे. “तो पुढे गेला, मी मागे पडलो” असं वाटतं. पण प्रत्येकाचा प्रवास वेगळा असतो. आपण इतरांच्या यशाकडे पाहतो, पण त्यांच्या संघर्षाकडे पाहत नाही. म्हणूनच स्वतःशी स्पर्धा करायला शिकणं महत्त्वाचं आहे. कालपेक्षा आज थोडं चांगलं व्हायचं, एवढं जरी साध्य झालं तरी ते पुरेसं आहे.
कृतज्ञता हीसुद्धा स्वतःला जिंकण्याची पायरी आहे. जे नाही त्यावर लक्ष केंद्रित केलं की असंतोष वाढतो. जे आहे त्याची जाणीव ठेवली की समाधान मिळतं. समाधान म्हणजे प्रगती थांबवणं नाही; तर धावपळीतही शांत राहणं.
स्वतःला जिंकणारा माणूस शांत असतो, पण कमकुवत नसतो. तो ठाम असतो, पण अहंकारी नसतो. तो यशस्वी असतो, पण त्याच्या यशाचा गाजावाजा करत नाही. कारण त्याला माहिती असतं की खरी लढाई बाहेर नव्हे, आत चाललेली असते.
जग जिंकण्याची इच्छा असणं चुकीचं नाही. प्रगती करणे, मोठी स्वप्नं पाहणे, यश मिळवणे – हे सगळं आवश्यक आहे. पण त्या प्रवासात आपण स्वतःला हरवू नये. कारण स्वतःला हरवून मिळवलेलं यश म्हणजे हातात पाणी धरल्यासारखं – दिसतं भरलेलं, पण हळूहळू सगळं निसटून जातं.
म्हणून कधीतरी थांबून स्वतःला विचारावं –
मी कोणाला जिंकतो आहे?
आणि त्यासाठी मी स्वतःला तर हरवत नाही ना?
ज्यादिवशी आपण स्वतःच्या मनावर विजय मिळवू, त्या दिवशी बाहेरच्या जगाला जिंकण्याची गरजच उरणार नाही. कारण तेव्हा आपल्याकडे असेल शांत मन, स्थिर विचार आणि समाधानाची श्रीमंती – जी कोणत्याही बाह्य विजयापेक्षा मोठी असते.
