भारतातील शिक्षण सुधारणा – आपल्याला काय करावं लागेल?
आजच्या डिजिटल आणि स्पर्धात्मक युगात “शिक्षण” हा शब्द केवळ नोकरी मिळवण्यासाठी नसून व्यक्तिमत्व घडवण्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा घटक झाला आहे. भारत हा जगातील सर्वात मोठा युवा देश आहे, परंतु आजही आपल्या शिक्षण प्रणालीवर अनेक प्रश्नचिन्हे उभी राहतात. “विद्यार्थी परीक्षा उत्तीर्ण होतात, पण जीवनात उत्तीर्ण होत नाहीत” अशी परिस्थिती दिसून येते. मग प्रश्न उरतो — भारताला शिक्षण सुधारणा का आवश्यक आहे आणि त्यासाठी आपण काय करू शकतो?
—
सध्याची शिक्षण प्रणाली – परीक्षा, गुण आणि ताण
भारतातील शिक्षण प्रणाली अजूनही मोठ्या प्रमाणात गुणाधारित आणि परीक्षाकेंद्रित आहे. बहुतेक शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये विद्यार्थ्यांची क्षमता, कौशल्ये आणि सर्जनशील विचार यांना योग्य वाव मिळत नाही.
विद्यार्थ्यांचे लक्ष पुस्तकं आणि अभ्यासक्रमात इतके मर्यादित असते की, प्रत्यक्ष जीवनात समस्यांशी सामना करण्याची क्षमता कमी पडते.
याचा थेट परिणाम म्हणजे – बेरोजगारी, नोकरीसाठी लागणाऱ्या कौशल्यांचा अभाव, आणि शिक्षणापासून तुटलेली सामाजिक जाणीव.
आज अनेक तरुण पदवीधर आहेत, पण त्यांच्याकडे कौशल्य, नवकल्पना आणि संवादक्षमता यांचा अभाव दिसतो.
—
नवीन शैक्षणिक धोरण 2020 – बदलाची दिशा
भारत सरकारने 2020 मध्ये आणलेलं नवीन शैक्षणिक धोरण (NEP 2020) हे या सर्व समस्यांना उत्तर देण्याचा प्रयत्न आहे. या धोरणाने रटाळ अभ्यास आणि गुणांच्या स्पर्धेपासून दूर जात कौशल्याधारित शिक्षण, संशोधन, आणि व्यवहारिक शिक्षणावर भर दिला आहे.
या धोरणानुसार:
शालेय शिक्षणात ५+३+३+४ अशी नवीन रचना करण्यात आली आहे.
विद्यार्थी कला, विज्ञान, आणि व्यवसाय विषय एकत्र शिकू शकतात.
मातृभाषेत शिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला आहे.
तंत्रज्ञानाचा वापर आणि ऑनलाइन शिक्षण यांना मान्यता देण्यात आली आहे.
ही सुधारणा खरी अर्थाने अमलात आली, तर विद्यार्थी फक्त परीक्षेसाठी शिकणार नाहीत, तर जीवनासाठी शिकतील.
—
शिक्षकांची भूमिका – शिक्षणाचा आत्मा
शिक्षण सुधारणा फक्त सरकारी धोरणाने होत नाही; त्यात शिक्षक ही सर्वात मोठी कडी आहे.
शिक्षक जर फक्त पाठांतर शिकवण्याऐवजी विद्यार्थ्यांमध्ये विचारप्रवृत्ती, प्रश्न विचारण्याची सवय आणि सर्जनशीलता विकसित करू लागले, तर संपूर्ण शिक्षण पद्धतीत परिवर्तन होऊ शकते.
आज गरज आहे अशा शिक्षकांची जे मार्गदर्शक म्हणून काम करतील, केवळ गुरु म्हणून नव्हे. विद्यार्थ्यांच्या प्रत्येक प्रश्नाला प्रोत्साहन देणं, त्यांना प्रयोग आणि निरीक्षणाची सवय लावणं — ही खरी शिक्षणक्रांती ठरेल.
—
समाज आणि पालकांची जबाबदारी
शिक्षण सुधारणा ही फक्त शाळा किंवा सरकारची जबाबदारी नाही. पालक, समाज आणि स्थानिक संस्था यांचं योगदानही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
पालकांनी मुलांना फक्त गुणांवरून न मोजता, त्यांच्या आवडी, कलागुण आणि कौशल्यांना प्रोत्साहन द्यायला हवं.
आज अनेक मुलं डॉक्टर, इंजिनिअर व्हावं म्हणून नाही तर “समाजात प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी” ती शाखा घेतात — आणि नंतर असमाधानी राहतात. शिक्षण म्हणजे आपल्या स्वप्नांना दिशा देणं, इतरांनी आखलेला मार्ग चालणं नव्हे.
—
डिजिटल युगातील शिक्षण – नवी संधी
AI, इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांमुळे शिक्षणाच्या पद्धतीत क्रांती होत आहे. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही आज मोबाईल आणि YouTube द्वारे उच्च शिक्षणाचा लाभ मिळतो आहे.
परंतु ही साधनं योग्य वापरली गेली पाहिजेत. ऑनलाइन शिक्षणाचा उद्देश केवळ मनोरंजन नसून माहितीचं ज्ञानात रूपांतर करणं आहे.
—
भारताला जगातील “ज्ञानगुरू” बनवायचं असेल, तर शिक्षण केवळ पदवी देणारं नव्हे तर जीवन घडवणारं असलं पाहिजे.
आपल्या मुलांना प्रश्न विचारू द्या, प्रयोग करू द्या, चुका करू द्या – कारण त्यातूनच शिकणं होतं.
शिक्षण प्रणाली बदलण्यासाठी शासन प्रयत्न करतंय, पण तो बदल प्रत्यक्षात आणण्यासाठी आपण सर्वांनी शिक्षक, पालक आणि नागरिक म्हणून भूमिका पार पाडली पाहिजे.